Historicus Teun Juk schreef speciaal voor Warffum.nl een beknopte geschiedenis van de ontwikkeling van Warffum vanaf het vroege begin rond de zesde eeuw voor Christus tot aan de gemeentelijke herindeling in 1990, waarbij Warffum opging in de gemeente Eemsmond. Teun Juk publiceerde eerder het overzichtswerk Warffum en Breede. Sporen uit het rijke verleden van twee kerkdorpen op het Groningse Hoogeland (2006).

 

Eerste bewoning
Het dorp Warffum lag in de zesde eeuw voor Christus pal aan de kust. De eerste bewoners waren boeren die zich vestigden op de grote, hoge kwelderwal. Om zich voldoende te beschermen tegen gevaar van de zee verhoogden de vroege Warffumers hun woonplaatsen. Er ontstonden kunstmatige heuvels, opgeworpen om bij hoogwater een droge plek te hebben. Een aantal van deze wierden werd met elkaar verbonden. Zo ontstond het wierdedorp Warffum, omringd door een krans van huiswierden. Het eerst werd de naam genoemd in de Vita van prediker Liudger in de achtste eeuw. Qua omvang en hoogte is Warffum een van de grootste wierdedorpen van Nederland.

alt

 

Inpolderingen
Rond 1200 werden in dit gebied de eerste dijken aangelegd. Vanaf die tijd tot aan de Kerstvloed van 1717 vormde de Oudendijk een extra bescherming. Ten noorden van de Oudendijk lagen de uiterdijkslanden. Omstreeks 1630 werd hierin een lage (kade)dijk aangelegd om de weilanden een betere bescherming te bieden. In 1718 werd deze dijk verhoogd tot zeedijk; dit is de tegenwoordige Middendijk. In 1811 kwam de Noordpolder tot stand. Daardoor kwamen buitendijkse boerderijen als Groot Zeewijk en Klein Zeewijk binnendijks te liggen.

Kerstening
De oudste berichten over Warffum gaan terug tot aan het einde van de achtste eeuw. In die tijd werd het dorp ‘Werfhem’ of ‘Werfheim’ genoemd. In Warffum werd ook al vroeg recht gesproken. Warf is een oud Fries woord voor een volksvergadering waar recht werd gesproken. Een andere verklaring voor de plaatsnaam Warffum is warf in de betekenis van hoogte of verhoging en um als heem of woonplaats. In het geval van Warffum is ook een combinatie van beide verklaringen mogelijk: een verhoogde plaats waar recht wordt gesproken.

Het was de tijd van de kerstening van dit gebied. Enige tijd later, omstreeks het midden van de elfde eeuw, is de eerste kerk gebouwd. Het was een uit tufsteen opgetrokken gebouw. Eind twaalfde of begin dertiende eeuw werd deze kerk ingrijpend verbouwd. Bovendien werd er een losstaande kloktoren bijgezet, die begin achttiende eeuw weer is afgebroken. De huidige toren van Warffum dateert van 1638. Deze ongeveer 45 meter hoge toren met een windvaan in de vorm van een zeepaard is een belangrijk herkenningsteken voor de dorpsbewoners.

Weem of pastorieboerderij
Het stichten van de kerk gaf Warffum de status van kerkdorp en daarmee een eigen identiteit. De inwoners van het kerkgebied hoorden bij elkaar. De pastoor die in de Weem of pastorieboerderij woonde, was een belangrijk persoon in het dorp. Hij zorgde voor de zielszorg en zegelde de zakelijke transacties. De middeleeuwse Weem van Warffum – nu Pastorieweg 24 – is bewaard gebleven en fraai gerestaureerd.

 alt

Het klooster
In de dertiende eeuw werd er ten zuiden van Warffum een groot klooster van de Johannieter orde gebouwd, met daarbij een kerk. In die tijd behoorde ongeveer een derde van het grondgebied van Warffum toe aan dit klooster. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) verdween het klooster, en ook de kloosterkerk werd in 1610 afgebroken. De tegenwoordige boerderij Groot Klooster herinnert ons er nog aan.

Breede
Rond 1300 werd er binnen het kerkgebied van Warffum een tweede kerk gebouwd, namelijk die van Breede. Deze kerkstichting moet worden gezien in het tijdsbeeld van toen, waarbij tal van kleine kerken op het Groninger Hoogeland werden gesticht. Vermoedelijk hebben de bewoners van de aangrenzende Breedenborg een belangrijke rol gespeeld bij de kerkstichting.

Warffum in drie delen
Ruimtelijk gezien bestaat Warffum uit drie delen. Het kerngebied met daarop de wierde Warffum en het dorp Breede. Het zuidelijk gelegen gebied – de Zuiderhorn – met daarbinnen verspreid liggende boerderijen, veelal op huiswierden. En het gebied ten noorden van de Oudendijk: de uiterdijkslanden, de Noordpolder en Rottumeroog. Het dorp wordt in het zuiden begrensd door de waterlopen en in het noorden door het Wad.

Uitbreidingen
De wierde Warffum heeft een rechthoekige structuur met een stelsel van straten en paden die van noord naar zuid lopende. In de negentiende eeuw is het dorp fors gegroeid en ruimtelijk verdicht. In 1839 werd de begraafplaats ten noorden van de wierde aangelegd. Aan de zuidkant kwam in 1892 de spoorbaan. Tot circa 1950 lag de wierde Warffum nog nagenoeg vrij in het open landschap. Vanaf die tijd werd het dorp ten noorden, westen en zuiden uitgebreid. Deze uitbreiding vond plaats binnen de grenzen van de spoorbaan en de Oudendijk.

 

alt

Van gemeente Warffum naar Eemsmond
Tussen 1808 en 1811 ontstond de burgerlijke gemeente Warffum. Deze werd gevormd uit de kerkdorpen Warffum en Breede. Toen waren er nog geen duizend inwoners. Aanvankelijk werden de vergaderingen van het gemeentebestuur in een lokaal bij een plaatselijke horecaetablissement gehouden. Later kreeg Warffum een eigen gemeentehuis. Op het jongste gemeentehuis, nu het Gezondheidscentrum aan de Oosterstraat, vinden we het gemeentewapen uit 1903 met daarop een zwaard als teken van de rechtspraak en twee Maltezer kruizen als verwijzing naar de rol van de Johannieters in de Middeleeuwen. Sinds 1990 maakt Warffum deel uit van de gemeente Eemsmond.


Teun Juk